Halsteren: Van boerderij, zout- en azijnfabriek tot De Viersprong

Door Mariëtte den Engelse. zaterdag 23 augustus 2008 met dank aan BN de Stem

 

HALSTEREN - Als kind is hij al geïnteresseerd in geschiedenis. Jan Moerbeek, geboren en getogen in Halsteren, leeft bijna in het verleden, zó veel uren spendeert hij wekelijks aan de historie van Halsteren.

De geschiedenis van zijn geboortedorp intrigeert hem. "Ik moet gewoon weten hoe het geweest is."

Hij werkt aan een historisch boek over Halsteren. "Eerst wilde ik heel Halsteren beschrijven, maar dat is te veel werk voor een mensenleven. Ik beperk me nu tot de dorpskern en vertel eigenlijk steeds meer over steeds minder."

Voor het nieuwe monumentenboek van de gemeente Bergen op Zoom duikt hij in het verleden van villa Buitenrust, het rijksmonument dat staat op het terrein van psychotherapeutisch centrum De Viersprong.

Voor de historie in grote lijnen moeten we terug naar 1711. Dan staat op de plek waar nu zorgcentrum St. Elisabeth staat een hoeve, Buitenrust. De hoeve bestond al eerder, maar de eerste gegevens dateren van die tijd. Eigenaar was destijds advocaat Martinus van Lanschot. De boerderij is klein met slechts vier percelen grond die luisteren naar de veldnamen Het Kousemakersstuk, De Haag, Kerkheininge en De Hooge Braak.

Ergens rond 1780 wordt de hoeve verkocht aan Emericus De Weert, rentmeester van Zijne Koninklijke Hoogheid de Prins van Oranje. Hij koopt veel grond bij, zodat zijn grondgebied zich uitstrekt van de huidige Quirinuskerk tot ver voorbij de Daansbergseweg en Oude Molen.

Als de hoeve met zijn vier oorspronkelijke percelen eind achttiende eeuw in handen komt van Petrus van der Schrieck breidt het grondgebied van de hoeve pas echt uit. Van der Schrieck, die ook in het bezit is van hoeve Het Waaltje, voegt beide boerderijen samen. Hoeve Het Waaltje stond op de plek waar nu een woongebouw van De Viersprong staat, vlakbij het Testersbaantje.


Jan Moerbeek bij de huidige villa Buitenrust op het terrein van De Viersprong. Moerbeek betreurt het dat het pand witgeschilderd is: 'Eronder zit prachtig knipvoegmetselwerk.' foto Robert van den Berge/het fotoburo
Neurosesanatorium De Viersprong in 1961.

 

Veel van de landerijen zijn inmiddels bebouwd met woningen. Maar aan het eind van wat vroeger het Testersbaantje heette, stuit je op een hek van De Viersprong. Daarachter heb je uitzicht op een stukje nog ongeschonden landschap. "Dit ligt hier al honderden jaren zo. Ik hoop echt dat dat zo blijft", luidt de hartenkreet van Moerbeek.

Van der Schrieck heeft rond 1800 een flink boerenbedrijf. Hij verkoopt ergens tussen 1810 en 1825 een groot deel van het grondgebied van de hoeve aan zouthandelaar Johannes van der Mueren. Zijn zoons, die geen interesse hebben in de zoutfabriek, verkopen de hoeve halverwege de negentiende eeuw door aan Eugerius van der Schrieck, die er een azijnfabriek van maakt.

In die tijd, zo rond 1850, valt het grondgebied van hoeve Buitenrust grotendeels uit elkaar. Eerst is er grond nodig voor de aanleg van een nieuw kerkhof in het dorp, maar de meeste grond gaat verloren, omdat er een nieuwe rijksweg van Willemstad naar Bergen op Zoom wordt aangelegd, die dwars over grond van de hoeve loopt. Het betreft het gedeelte Dorpsstraat ten oosten van het gemeentehuis en het eerste deel van de huidige Beeklaan tot aan de Kruisberg.

De azijnfabriek verhuist naar Bergen op Zoom en Eugerius van der Schrieck doet hoeve Buitenrust van de hand. Het is Jan de Bie die de boerderij in 1856 koopt en goed tien jaar later schenkt aan de gemeente Halsteren met de bedoeling er een liefdesgesticht te bouwen voor de opvang van bejaarden, zieken en armlastigen.

Het betekent het definitieve einde van de hoeve maar tevens de voorloper van het huidige rusthuis Sint Elisabeth. De hoeve wordt grotendeels gesloopt voor de bouw van het liefdesgesticht, het latere Gasthuis. In 1887 wordt een veel groter gasthuis gebouwd, dat in 1899 plaatsmaakt voor een geheel nieuw gebouw in neogothische stijl. Architect is de Bergenaar Cees van Genk.

Op dezelfde plek staat nu nog steeds zorgcentrum Sint Elisabeth. "De geschiedenis gaat gewoon door", erkent Moerbeek. Wel betreurt hij het dat in 1978 het oude tehuis tegen de vlakte is gegaan. "Het is zo naar de Kragge gereden, inclusief het vakmanschap van de Halsterse ambachtslieden."


Jan Moerbeek bij de huidige villa Buitenrust op het terrein van De Viersprong. Moerbeek betreurt het dat het pand witgeschilderd is: 'Eronder zit prachtig knipvoegmetselwerk.' foto Robert van den Berge/het fotoburo

 

Met de schenking van Hoeve Buitenrust aan de gemeente komen we dichterbij de huidige villa Buitenrust. De Bie laat een groot huis bouwen ten noorden van het Gasthuis. De rentenierswoning staat dicht aan de Gasthuisstraat, pal voor de huidige villa Buitenrust. Via overerving komt de woning in het bezit van de familie Testers. Laureijs Testers was gehuwd met Anna Maria de Bie, een zus van Jan de Bie.

Het is hun zoon Adriaan die in de rentenierswoning gaat wonen. Hij laat nog twee koetshuizen bouwen. Adriaan handelt in onroerend goed en verwerft grond rondom de woning. Samen met zijn zoon Laurent Testers mag hij worden gezien als een soort projectontwikkelaar. Hun invloed in het dorp is groot. Ze bezitten veel grond, maar ook politiek zijn ze actief. Adriaan is burgemeester van 1874 tot 1895 en Laurent is jarenlang raadslid en wethouder.

Het is Laurent die door Cees van Genk het pand Dorpsstraat 13 laat bouwen, het monumentale pand dat de huidige eigenaar wil slopen. Laurent woont daar de eerste jaren van zijn huwelijk, maar vertrekt na de dood van zijn ouders terug naar het ouderlijk huis. In 1901 geeft hij architect Van Genk opdracht villa Buitenrust te bouwen. Als hij het pand in 1902 betrekt, laat hij in 1904 zijn ouderlijk huis slopen.

De huidige villa Buitenrust dateert dus van 1902. De Duitsers nemen in de oorlog bezit van de villa en daar heeft het monumentale pand ernstig onder te lijden. Na de oorlog verkopen de kinderen van Laurent de villa aan de paters Assumptionisten van Hulst, die het later weer verkopen aan de gemeente Halsteren. Die verkoopt Buitenrust uiteindelijk in 1955 aan psychiatrisch ziekenhuis Vrederust, dat er een neurosesanatorium vestigt. Dat is het begin van de huidige Viersprong.

De komst van een dergelijk centrum in Halsteren zorgt voor heel wat commotie onder de bevolking weet Moerbeek. "De roddel en achterklap was niet van de lucht. Men vreest ontucht en wanorde. Het tegendeel was waar, er heerste een heel streng regime in het sanatorium. Maar Halsterenaren vonden toen de patiënten die op gympen rondliepen maar 'raarneuzen'."

Aan de villa wordt nog heel wat verbouwd. De trap van de villa, een enorme entree, wordt in de jaren vijftig van de vorige eeuw verlegd naar de zijkant. Dat alleen kostte al 25.000 gulden. " Mijn vader bouwde in die tijd een huis voor de helft van dat geld", vertelt Moerbeek om te illustreren dat geld bij de verbouw niet echt een rol speelde. Tot grote spijt van Moerbeek is de villa wit geschilderd. "Dat is een verkeerde beslissing geweest. Eronder zit prachtig knipvoegmetselwerk en veel natuurstenen ornamenten ."

In het sanatorium worden eerst alleen volwassenen geholpen, jongeren volgen pas later. De villa is in het begin voornamelijk in gebruik als huiskamer, recreatiezaal, eetzaal, kantoor en gespreksruimte. Later wordt het woonverblijf voor de patiënten.

In 1968 wijzigt de naam neurose- sanatorium in psychotherapeutisch centrum. In de jaren die volgen breidt het centrum flink uit. Er worden diverse therapiegebouwen gebouwd, er komt een dierenverblijf, een kantoorgebouw en in 1995 wordt er een nieuw hoofdgebouw neergezet. Tot die tijd is de villa hoofdgebouw. Nu huist het management, de Raad van Bestuur, personeelszaken en de financiële administratie in de villa. De begane grond is ingericht als school, zodat de jongeren die in De Viersprong verblijven, gewoon les kunnen krijgen. Moerbeek is helemaal weg van de tuin van De Viersprong, ontworpen door Mien Ruijs. Volgens hem werkt de rust die er van uitgaat helend. Rust hoopt Moerbeek te vinden als hij klaar is met zijn boek over Halsteren. " Ik hoop echt dat ik het verleden dan kan laten rusten."


luchtfoto halsteren

Luchtfoto Halsteren - de Beek - Burgermeester Elkhuizenlaan Waterstraat etc

klik hier voor luchtfoto's Halsteren

Fotos gemaakt tijdens helikoptervlucht 2006 Frank Bogers